jigarshayar

આપણે બધા એક અજીબ દોડમાં છીએ. આ દોડ છે 'બધું જ સાચવી લેવાની'. સંબંધો હોય, સપના હોય, અપેક્ષાઓ હોય કે પછી આપણી પોતાની એક ચોક્કસ છબી (Image)—આપણે ઈચ્છીએ છીએ કે બધું જ 'અકબંધ' રહે. ક્યાંય તિરાડ ન પડે, કંઈ વેરવિખેર ન થાય. પણ શું ખરેખર જિંદગી સ્થિરતાનું નામ છે? તાજેતરમાં મેં આ પંક્તિઓ લખી: બધું જ અકબંધ રાખવાની કોશિશ ના કર 'જિગર', ક્યારેક તૂટી જવામાં જ આખી જિંદગીનો સાર મળી જાય છે. ખુલ્લા હાથે જે વહેવા દીધું તે જ વ્હાલું થયું "જિગર", મુઠ્ઠી ભીંસી રાખવામાં તો રેતી પણ સરી જાય છે. આજે આ જ વાત પર થોડી નિરાંતે ચર્ચા કરવી છે. અકબંધ રાખવાનો ભાર આપણને બાળપણથી શીખવવામાં આવે છે કે 'પરફેક્ટ' બનો. ગ્લાસ તૂટે તો અવાજ થાય, પણ જ્યારે માણસ અંદરથી તૂટે છે ત્યારે કોઈ અવાજ નથી થતો, બસ એક ભાર અનુભવાય છે. આપણે લોખંડની જેમ મક્કમ દેખાવા માંગીએ છીએ. આપણે ઈચ્છીએ છીએ કે આપણી દુનિયામાં બધું જ વ્યવસ્થિત હોય. પણ યાદ રાખો, જે વસ્તુ અકબંધ છે, જે જડ છે, એ ક્યારેય વિકસી શકતી નથી. જ્યારે આપણે કોઈ સંબંધને કે કોઈ પરિસ્થિતિને જબરદસ્તી 'અકબંધ' રાખવાની કોશિશ કરીએ છીએ, ત્યારે આપણે હકી...

શબ્દોમાં ક્યાં બધું જ લખાય છે જિગર, ઘણું ખરું તો કોરા કાગળમાં જ રહી જાય છે. આંસુને વહેવા માટે હવે રસ્તો નથી મળતો, બધો જ દરિયો ભીતરી ઉદાસીમાં રહી જાય છે. મકાનો ચણવામાં ઉંમર આખી ખર્ચાઈ ગઈ, પણ અસલી ઘર તો પેલી જૂની યાદમાં રહી જાય છે. કફન પાછળની શાંતિને જોઈને એ સમજાયું, કે બધો જ શોર તો જીવતા શ્વાસમાં રહી જાય છે. જેને બધી જ ખબર છે એ મૌન થઈને બેઠો છે, અધકચરું જ્ઞાન જ નકામી ચર્ચાઓમાં રહી જાય છે. ઈશ્વરને શોધવા નીકળેલા લાખો થાકી ગયા, ખબર નહોતી કે એ તો ખુદના જ અહેસાસમાં રહી જાય છે. જિંદગી આખી જે 'હું' પાછળ દોડતી રહી 'જિગર', અંતે એ જ 'હું' સ્મશાનની રાખમાં રહી જાય છે. આજે ફરી એકવાર કલમ પકડી છે, પણ હાથ થોડા ધ્રુજે છે. મનમાં વિચારોનું એવું વંટોળ છે જેને શબ્દોમાં બાંધવું કદાચ પવનને મુઠ્ઠીમાં પકડવા જેવું છે. આપણે બધા જિંદગી આખી કંઈક ને કંઈક કહેવા મથતા હોઈએ છીએ, પણ શું આપણે ખરેખર બધું કહી શકીએ છીએ? શબ્દોમાં ક્યાં બધું જ લખાય છે જિગર, ઘણું ખરું તો કોરા કાગળમાં જ રહી જાય છે. સાચું કહું તો, આપણી જિંદગી એ કોરા કાગળ જેવી જ છે. આપણે એના પર સંબંધો, સફળતા અને સપનાઓના અક્ષરો પાડીએ છીએ, પણ...

નથી ફરિયાદ કિસ્મતથી કે રસ્તાઓ પથરાળ છે, અમે તો એ છીએ જે શૂળમાં પણ ખીલતા ગુલાબ છે. તમે ભલે ભૂસી નાખ્યું છે મારું નામ કાગળ પર, પણ આ 'જિગર' ના અક્ષરો તો રૂંવે-રૂંવે લલાટ છે. નથી એ પ્રેમ કે જે મંગળસૂત્રના બંધનમાં અટકે, મારો તો આત્મા સાથે થયેલો એ સંવાદ છે. ભલે આ આંગળીઓ રિક્વેસ્ટમાં ભૂલી પડી 'તી ક્યારેક, પણ મારી કલમની ધાર તો આજેય લાજવાબ છે. મહેસાણાની ગરમી ને અમદાવાદનો આ શોર છે, તોય ભીતર જે ગુંજે છે, એ જ મોટો નાદ છે. થાય છે વાહ-વાહ જ્યારે મહેફિલમાં 'શાયર સાહેબ', ત્યારે સમજાય છે કે વિરહ જ સાચો આશીર્વાદ છે.   આજે મન થોડું જુદા અંદાજમાં છે. ઘણીવાર આપણને લાગે છે કે જીવનમાં જે નથી મળ્યું એ જ આપણી સૌથી મોટી હાર છે. પણ શું ખરેખર એવું છે? આજે જ્યારે હું પાછળ વળીને જોઉં છું, ત્યારે સમજાય છે કે જો એ જૂના સંબંધો અત્યારે મારી સાથે હોત, તો કદાચ હું આટલું ઊંડું લખી જ ના શક્યો હોત. કલાકાર હંમેશા અધૂરપમાંથી જન્મે છે, અને આજે હું મારી એ અધૂરપને જ મારો શણગાર બનાવવા માંગું છું. ૧. રસ્તાઓ અને રાહીનો સંબંધ મકર રાશિનો જાતક હોવાના નાતે શનિએ મને હંમેશા પથરાળ રસ્તાઓ જ આપ્યા છે. મહેસાણાની એ ગલીઓથી ...

૧. માટીનો થાક અને અંતિમ મુસાફરી આપણું આ શરીર જે પંચતત્વની માટીનું બનેલું છે, તે હવે થાક્યું છે. વર્ષો સુધી આત્માના ભારને વેંઢાર્યા પછી હવે એ માટી જ પૂછી રહી છે કે મારો વિસામો ક્યાં છે? જે 'પિંજર' (શરીર) ને આટલી જહેમતથી સાચવ્યું, તેની છેલ્લી મજલ એટલે કે મૃત્યુનો પડાવ હવે કેટલો દૂર છે? અહીં દેહની નશ્વરતાનો સ્વીકાર છે. ૨. ઉછીના શ્વાસ અને કર્મોનો હિસાબ આ શ્વાસ આપણા નથી, કુદરત પાસેથી લીધેલું ઋણ છે. ગઝલકાર ચેતવણી આપે છે કે જ્યારે આ 'ઉછીના' શ્વાસ પાછા આપવાનો સમય આવશે, ત્યારે હિસાબ ચોખ્ખો રાખજો. માણસ દુનિયા સામે ભલે ગમે તેવો દેખાય, પણ ઈશ્વરના દરબારમાં તેની 'અસલ' (સાચી ઓળખ/કર્મો) જ બોલશે. શું તમે તમારી અસલિયત બતાવવા તૈયાર છો? ૩. સત્યનું થીજી જવું અને લોહીનું ઝેર આજના ક્રોધ અને અહંકારની 'લુખી ગરમી'માં સત્ય ક્યાંક ખોવાઈ ગયું છે અથવા થીજી ગયું છે. માણસની અંદર ઈર્ષ્યા અને દ્વેષનું ઝેર વહે છે, છતાં તે બહારથી 'ઉમદા ગઝલ' જેવો સુંદર દેખાવાનો ડોળ કરે છે. આ પંક્તિ માણસના બેવડા વ્યક્તિત્વ પર કરારો પ્રહાર કરે છે. ૪. પંચતત્વનું શરણ અને અગ્નિની દખલ જીવનના અંતિમ તબક્કે ...

મારી કલમ જ્યારે જ્યારે કાગળ પર ઉતરે છે, ત્યારે ઘણીવાર એ શબ્દો નથી હોતા, પણ મારા અંતરનો એક ચિત્કાર હોય છે. આજે મારે મારી જ આ બે પંક્તિઓ વિશે થોડી વાત કરવી છે, જે કદાચ તમારા દિલના કોઈ ખૂણે પડેલી ઉદાસીને સ્પર્શી જશે: મેં શ્વાસના ઉંબરે જીવવાની છેલ્લી કરગણ રોકી દીધી છે, મેં અંધારાને જ ઓઢીને મારી ઓળખાણ રોકી દીધી છે. જીવનમાં એક સમય એવો આવે છે જ્યારે માણસ દલીલોથી, અપેક્ષાઓથી અને ખુદ નસીબ સામેની લડાઈથી થાકી જાય છે. 'શ્વાસના ઉંબરે જીવવાની છેલ્લી કરગણ' રોકી દેવી એટલે શું? એનો અર્થ એ નથી કે જીવન ટૂંકાવી દેવું, પણ એનો અર્થ એ છે કે હવે મારે કોઈની પાસે ભીખ નથી માંગવી—ન પ્રેમની, ન સમયની, ન જીવવાની કોઈ આશાની. જ્યારે દુનિયા તમારા અસ્તિત્વની કદર કરવાનું ભૂલી જાય, ત્યારે ખુદને સાબિત કરવાની એ આખરી કોશિશ પણ મેં હવે થંભાવી દીધી છે. મેં વિધાતા પાસેની એ કરગણ, એ આજીજી હવે બંધ કરી દીધી છે. બીજી પંક્તિમાં એક ગજબનો સંતોષ અને સ્વીકાર છે. 'અંધારાને જ ઓઢી લેવું'એટલે દુનિયાના દેખાડાના અજવાળાથી દૂર થઈ જવું. લોકો ઘણીવાર પોતાની ઓળખાણ બનાવવા માટે આખી જિંદગી દોડતા રહે છે, પણ મેં મારી એ દોડ રોકી દીધી છે. મેં...

ગઝલની શરૂઆત જ એક જડ ગણાતા પથ્થર સાથેના સંવાદથી થાય છે. આપણે જેને શાંત સમજીએ છીએ, કદાચ એ એની અંદર એક ભવ્ય એકાંતને સાચવીને બેઠો છે. આપણી દોડધામ ભરેલી દુનિયામાં આપણે એ 'એકાંત' ભૂલી ગયા છીએ. જ્યારે આપણે મોટા સપનાઓ (આભ) લઈને નીકળીએ છીએ, ત્યારે સમજાય છે કે અહીંના રસ્તાઓ જ 'ભ્રાંત' એટલે કે છેતરામણા છે. જે દેખાય છે એ સત્ય નથી, અને જે સત્ય છે એ દેખાતું નથી. આ રચનામાં મેં સમયની ક્રૂરતા પર પણ ભાર મૂક્યો છે. ઘડિયાળના કાંટા જાણે માણસનું લોહી પીતા હોય એમ સમય સતત વહેતો જાય છે. નવાઈની વાત તો એ છે કે સૂરજ ઉગતા બરફ તો ઓગળી જાય છે, પણ માણસનું મન હજુ 'હેમંત' જેવું થીજી ગયેલું છે. વિજ્ઞાને પ્રગતિ કરી પણ માણસની સંવેદનાઓ હજુ કેમ જડ છે? એ મોટો સવાલ છે. આપણે અરીસામાં જોઈને સંતોષ માની લઈએ છીએ, પણ અરીસો માત્ર શરીર બતાવે છે, સત્ય તો પડછાયા જેવું કાળું અને ઘેરું હોય છે. અને અંતે, જ્યારે મેં આ ગઝલ પૂરી કરી ત્યારે મને સમજાયું કે જીવનમાં જ્યારે તમે બધું જ ખોઈને 'શૂન્ય' થઈ જાવ છો, ત્યારે જ તમે સાચા અર્થમાં શણગાર સજ્યો કહેવાય. કારણ કે જ્યાં બધું પૂરું થાય છે (અંત), ત્યાંથી જ એક નવી સમજણન...

૧. નિરાકાર અવસ્થા અને મૌનનું વ્યાકરણ ગઝલની શરૂઆત જ ત્યાંથી થાય છે જ્યાં અસ્તિત્વની બધી સીમાઓ ઓગળી જાય છે. આપણે હંમેશા કોઈને કોઈ 'આકાર' કે 'ઓળખ'માં જીવીએ છીએ, પણ જ્યારે તમે તમારી ભીતર ઉતરો છો ત્યારે સમજાય છે કે સાચું તત્વ તો 'નિરાકાર' છે. મારું મૌન એટલું ગહન છે કે એને સમજવા માટે દુનિયાની કોઈ ભાષા કે વ્યાકરણ પાસે પૂરતા શબ્દો નથી. ૨. અપેક્ષા વગરનો પ્રેમ પ્રેમમાં આપણે ઘણીવાર 'પ્રતિસાદ' શોધતા હોઈએ છીએ, પણ અહીં વાત કંઈક અલગ છે. જો તમારી ચાહત સાચી હોય, તો સામેની વ્યક્તિને એની ખબર હોવી પણ જરૂરી નથી. મારો પ્રેમ એવા સૂરજ જેવો છે જે કોઈના ઉદય કે અસ્ત પર નિર્ભર નથી, એ પોતાની મસ્તીમાં સ્વયંપ્રકાશિત છે. ૩. ભીતરની એ ખાલી જગ્યા દરેક માણસ પોતાની અંદર કંઈક ને કંઈક ભરીને જીવે છે—યાદો, અહંકાર કે ઈચ્છાઓ. પણ મેં મહેનત કરીને મારી અંદર એક એવી 'ખાલી જગ્યા' કોતરી છે, જ્યાં મારું પોતાનું અસ્તિત્વ (હું-પણું) પણ નથી. અને નવાઈની વાત એ છે કે જ્યાં 'હું' નથી, ત્યાં આખી દુનિયા માટે જગ્યા છે, ત્યાં કોઈનો ઇનકાર નથી. ૪. ખોઈને પામવાની ફિલસૂફી દુનિયા આખી જિંદગી 'પામવા...