શબ્દો જ્યાં હારી ગયા, ત્યાંથી જ મારું મૌન શરૂ થયું છે.

૧. નિરાકાર અવસ્થા અને મૌનનું વ્યાકરણ

ગઝલની શરૂઆત જ ત્યાંથી થાય છે જ્યાં અસ્તિત્વની બધી સીમાઓ ઓગળી જાય છે. આપણે હંમેશા કોઈને કોઈ 'આકાર' કે 'ઓળખ'માં જીવીએ છીએ, પણ જ્યારે તમે તમારી ભીતર ઉતરો છો ત્યારે સમજાય છે કે સાચું તત્વ તો 'નિરાકાર' છે. મારું મૌન એટલું ગહન છે કે એને સમજવા માટે દુનિયાની કોઈ ભાષા કે વ્યાકરણ પાસે પૂરતા શબ્દો નથી.

૨. અપેક્ષા વગરનો પ્રેમ

પ્રેમમાં આપણે ઘણીવાર 'પ્રતિસાદ' શોધતા હોઈએ છીએ, પણ અહીં વાત કંઈક અલગ છે. જો તમારી ચાહત સાચી હોય, તો સામેની વ્યક્તિને એની ખબર હોવી પણ જરૂરી નથી. મારો પ્રેમ એવા સૂરજ જેવો છે જે કોઈના ઉદય કે અસ્ત પર નિર્ભર નથી, એ પોતાની મસ્તીમાં સ્વયંપ્રકાશિત છે.

૩. ભીતરની એ ખાલી જગ્યા

દરેક માણસ પોતાની અંદર કંઈક ને કંઈક ભરીને જીવે છે—યાદો, અહંકાર કે ઈચ્છાઓ. પણ મેં મહેનત કરીને મારી અંદર એક એવી 'ખાલી જગ્યા' કોતરી છે, જ્યાં મારું પોતાનું અસ્તિત્વ (હું-પણું) પણ નથી. અને નવાઈની વાત એ છે કે જ્યાં 'હું' નથી, ત્યાં આખી દુનિયા માટે જગ્યા છે, ત્યાં કોઈનો ઇનકાર નથી.

૪. ખોઈને પામવાની ફિલસૂફી

દુનિયા આખી જિંદગી 'પામવા' પાછળ દોડે છે—પૈસો, પદ, પ્રતિષ્ઠા. પણ 'જીગર' તરીકે મેં અનુભવ્યું છે કે અસલી શાંતિ તો બધું 'ખોઈ નાખવામાં' છે. તમારી જાતને, તમારા અહંકારને અને તમારી અપેક્ષાઓને ખોઈને મેં જે શૂન્યતા મેળવી છે, એનો કોઈ બીજો પર્યાય આ જગતમાં નથી.

૫. અસ્તિત્વનું પરમ રહસ્ય

છેલ્લે, વાત આવે છે જીવતરના ગૂઢ રહસ્ય પર. વિજ્ઞાન કહે છે કે હવા વગર શ્વાસ ન ચાલે, પણ આધ્યાત્મિક સ્તરે એક એવી જગ્યા છે જ્યાં હવા નથી, છતાં ચેતના ધબકે છે. હું પોતે જ મારા માટે એક રહસ્ય બની ગયો છું, કારણ કે હવે મારું હોવું એ ભૌતિક જગતનો વિષય નથી રહ્યો, પણ એ કઈક દૈવી શક્તિનો અંશ બની ગયો છે.

અંતે તો એટલું જ કહીશ કે, આ ગઝલ એ માત્ર કવિતા નથી, પણ પોતાની જાતને ઓગાળીને પરમ તત્વમાં ભળી જવાની એક કોશિશ છે.

હું એ સ્તરે પહોંચી ગયો છું જ્યાં હવે કોઈ આકાર નથી,

મારા મૌનને સમજવા માટે હવે કોઈ વ્યાકરણનો આધાર નથી.

જેને હું ચાહું છું, એને પણ ખબર હોવી જરૂરી નથી,

મારો સૂરજ એવો છે જેનો કોઈ પૂર્વ કે પશ્ચિમમાં ઉદ્ધાર નથી.

મેં મારી અંદર એક એવી ખાલી જગ્યા કોતરી રાખી છે,

જ્યાં હું પોતે પણ નથી, ને છતાં ત્યાં કોઈનો ઇનકાર નથી.

લોકો મથે છે એને પામવા માટે આખી જિંદગી 'જીગર',

મેં એને ખોઈને જે મેળવ્યું છે, એનો કોઈ બીજો પર્યાય નથી.

હવે તો હું જ મારા અસ્તિત્વનો સૌથી મોટો રહસ્ય છું,

કે શ્વાસ ચાલે છે ત્યાં, જ્યાં આ હવાનો પણ અધિકાર નથી.

~ jigarshayar