ઉછીના શ્વાસનો અંતિમ હિસાબ ...
આપણું આ શરીર જે પંચતત્વની માટીનું બનેલું છે, તે હવે થાક્યું છે. વર્ષો સુધી આત્માના ભારને વેંઢાર્યા પછી હવે એ માટી જ પૂછી રહી છે કે મારો વિસામો ક્યાં છે? જે 'પિંજર' (શરીર) ને આટલી જહેમતથી સાચવ્યું, તેની છેલ્લી મજલ એટલે કે મૃત્યુનો પડાવ હવે કેટલો દૂર છે? અહીં દેહની નશ્વરતાનો સ્વીકાર છે.
૨. ઉછીના શ્વાસ અને કર્મોનો હિસાબ
આ શ્વાસ આપણા નથી, કુદરત પાસેથી લીધેલું ઋણ છે. ગઝલકાર ચેતવણી આપે છે કે જ્યારે આ 'ઉછીના' શ્વાસ પાછા આપવાનો સમય આવશે, ત્યારે હિસાબ ચોખ્ખો રાખજો. માણસ દુનિયા સામે ભલે ગમે તેવો દેખાય, પણ ઈશ્વરના દરબારમાં તેની 'અસલ' (સાચી ઓળખ/કર્મો) જ બોલશે. શું તમે તમારી અસલિયત બતાવવા તૈયાર છો?
૩. સત્યનું થીજી જવું અને લોહીનું ઝેર
આજના ક્રોધ અને અહંકારની 'લુખી ગરમી'માં સત્ય ક્યાંક ખોવાઈ ગયું છે અથવા થીજી ગયું છે. માણસની અંદર ઈર્ષ્યા અને દ્વેષનું ઝેર વહે છે, છતાં તે બહારથી 'ઉમદા ગઝલ' જેવો સુંદર દેખાવાનો ડોળ કરે છે. આ પંક્તિ માણસના બેવડા વ્યક્તિત્વ પર કરારો પ્રહાર કરે છે.
૪. પંચતત્વનું શરણ અને અગ્નિની દખલ
જીવનના અંતિમ તબક્કે પૃથ્વી, જળ, તેજ, વાયુ અને આકાશ—આ પાંચેય તત્વો છૂટા પડવા મથે છે. તેઓ પોતાના મૂળ સ્ત્રોતમાં ભળી જવા આતુર છે. અને જ્યારે ચિતાની અગ્નિ પ્રગટશે, ત્યારે એ અગ્નિની 'છેલ્લી દખલ' (અંતિમ સંસ્કાર) પછી આ અસ્તિત્વનું શું બચશે? એ અનિશ્ચિતતા અહીં વ્યક્ત થઈ છે.
૫. ‘હું’ નું ભાડું અને શૂન્યતા
આ સૌથી મજબૂત મક્તો છે. આપણે જે અહંકારને ‘હું’ કહીએ છીએ, તે વાસ્તવમાં આ શરીરમાં રહેવાનું માત્ર ‘ભાડું’ છે, કાયમી માલિકી નથી. જ્યારે આ દેહમાંથી ‘જીગર’ (આત્મા/પ્રાણ) વિદાય લેશે, ત્યારે એ ‘સકલ’ (ચહેરો/વ્યક્તિત્વ) જેની ઉપર આપણને ગર્વ હતો, તેની શી કિંમત રહેશે? એ તો માત્ર એક નિર્જીવ રાખનો ઢગલો બની જશે.
આ ગઝલ વૈરાગ્ય અને વાસ્તવિકતાનું મિશ્રણ છે. તે સમજાવે છે કે આપણે આ જગતમાં માત્ર મુસાફર છીએ. જે કંઈ પણ આપણું લાગે છે, તે બધું જ ઉછીનું છે. અંતે તો માત્ર આપણા કર્મોની 'અસલ' જ સાથે રહેવાની છે.
આ માટી પણ હવે થાકીને પૂછે છે, પળ કઈ છે?
કે જે પિંજરને સાચવ્યું, એની છેલ્લી મજલ કઈ છે?
લીધા'તા શ્વાસ ઉછીના, એ પાછા આપવા પડશે,
હિસાબો સાફ રાખજો, તમારી અસલ કઈ છે?
લુખી આ લોહીની ગરમીમાં થીજી ગયું છે સત્ય,
નસોમાં જે વહે છે ઝેર, કે ઉમદા ગઝલ કઈ છે?
હવે પાંચેય તત્વો પોત-પોતાનું શરણ માંગે છે,
ખબર ક્યાં છે કે અગ્નિની હવે છેલ્લી દખલ કઈ છે?
તું જેને ‘હું’ કહે છે, એ તો ખાલી એક ભાડું છે,
જશે જ્યારે ‘જીગર’ અંદરથી, ત્યારે એ સકલ કઈ છે?
~ jigarshayar ✍️
Comments
Post a Comment