જ્યારે બધું વિખરાઈ જાય છે, ત્યારે જ જિંદગીનો અસલી ચહેરો દેખાય છે.

આપણે બધા એક અજીબ દોડમાં છીએ. આ દોડ છે 'બધું જ સાચવી લેવાની'. સંબંધો હોય, સપના હોય, અપેક્ષાઓ હોય કે પછી આપણી પોતાની એક ચોક્કસ છબી (Image)—આપણે ઈચ્છીએ છીએ કે બધું જ 'અકબંધ' રહે. ક્યાંય તિરાડ ન પડે, કંઈ વેરવિખેર ન થાય. પણ શું ખરેખર જિંદગી સ્થિરતાનું નામ છે?

તાજેતરમાં મેં આ પંક્તિઓ લખી:

બધું જ અકબંધ રાખવાની કોશિશ ના કર 'જિગર',

ક્યારેક તૂટી જવામાં જ આખી જિંદગીનો સાર મળી જાય છે.

ખુલ્લા હાથે જે વહેવા દીધું તે જ વ્હાલું થયું "જિગર",

મુઠ્ઠી ભીંસી રાખવામાં તો રેતી પણ સરી જાય છે.

આજે આ જ વાત પર થોડી નિરાંતે ચર્ચા કરવી છે.

અકબંધ રાખવાનો ભાર

આપણને બાળપણથી શીખવવામાં આવે છે કે 'પરફેક્ટ' બનો. ગ્લાસ તૂટે તો અવાજ થાય, પણ જ્યારે માણસ અંદરથી તૂટે છે ત્યારે કોઈ અવાજ નથી થતો, બસ એક ભાર અનુભવાય છે. આપણે લોખંડની જેમ મક્કમ દેખાવા માંગીએ છીએ. આપણે ઈચ્છીએ છીએ કે આપણી દુનિયામાં બધું જ વ્યવસ્થિત હોય. પણ યાદ રાખો, જે વસ્તુ અકબંધ છે, જે જડ છે, એ ક્યારેય વિકસી શકતી નથી.

જ્યારે આપણે કોઈ સંબંધને કે કોઈ પરિસ્થિતિને જબરદસ્તી 'અકબંધ' રાખવાની કોશિશ કરીએ છીએ, ત્યારે આપણે હકીકતમાં શ્વાસ લેવાની જગ્યા ગુમાવી દઈએ છીએ. પથ્થર અકબંધ રહે છે, પણ બીજને ફૂટવા માટે, એક નવો છોડ બનવા માટે પોતાનું અસ્તિત્વ 'તોડવું' પડે છે. જો બીજ પોતાને સુરક્ષિત રાખવાના મોહમાં અકબંધ રહેત, તો ક્યારેય વિશાળ વટવૃક્ષ ન બની શકત.

તૂટવું એ અંત નથી, પણ પ્રારંભ છે

જ્યારે કોઈ વસ્તુ તૂટે છે, ત્યારે તેની અંદર રહેલી સત્યતા બહાર આવે છે. આપણો અહંકાર, આપણી જીદ અને આપણી ખોટી માન્યતાઓ જ્યારે તૂટે છે, ત્યારે જ આપણને સમજાય છે કે જીવનનો અસલી 'સાર' શું છે.

તૂટવાનો અર્થ હાર માનવી નથી. તૂટવાનો અર્થ છે—સ્વીકાર કરવો. સ્વીકાર કરવો કે આપણે માણસ છીએ, આપણી મર્યાદાઓ છે. ક્યારેક રડી લેવું, ક્યારેક ભૂલ સ્વીકારી લેવી, ક્યારેક કોઈને જવા દેવા—આ બધું 'તૂટવાની' પ્રક્રિયા છે. અને આ પ્રક્રિયામાંથી જ એક નવો 'જિગર' જન્મે છે. જેમ હીરાને પાસા પાડવા માટે તેને કાપવો પડે છે, તેમ જિંદગી આપણને ક્યારેક તોડે છે જેથી આપણી ચમક બહાર આવી શકે.

જિંદગીનો 'સાર' શું છે?

મેં લખ્યું છે કે "તૂટી જવામાં જ આખી જિંદગીનો સાર મળી જાય છે." આ સાર એટલે શું?

જ્યારે આપણે સાવ વિખરાઈ જઈએ છીએ, ત્યારે આપણને ખબર પડે છે કે ખરેખર આપણી સાથે કોણ ઊભું છે. જ્યારે આપણી સફળતાનો મુગટ તૂટે છે, ત્યારે જ આપણને સાચી શાંતિનો અનુભવ થાય છે. જિંદગીનો સાર એ નથી કે તમે કેટલું બચાવ્યું, પણ એ છે કે તમે કેટલું મુક્ત મને જીવ્યા.

જેમ વહેતી નદી પથ્થરો સાથે અથડાઈને, પોતાનો માર્ગ તોડીને આગળ વધે છે, ત્યારે જ તે સાગર સુધી પહોંચી શકે છે. જો નદી એક જગ્યાએ અકબંધ રહેવાની જીદ કરે, તો તે ખાબોચિયું બની જાય છે. આપણે પણ વહેતા રહેવાનું છે. જો કોઈ વળાંક પર તૂટવું પડે, તો ડરવાની જરૂર નથી. કદાચ એ જ તિરાડમાંથી નવો પ્રકાશ અંદર આવવાનો હોય!

મુઠ્ઠીની રેતી અને જિંદગી

: "મુઠ્ઠી ભીંસી રાખવામાં તો રેતી પણ સરી જાય છે."

આ આપણી સૌથી મોટી કરુણતા છે. આપણે જેટલું પકડી રાખવાની કોશિશ કરીએ છીએ, એટલું જ એ વસ્તુ આપણાથી દૂર જાય છે. પ્રેમ હોય કે પૈસો, સંબંધ હોય કે સમય—તેને મુક્ત છોડો. જે તમારું છે એ તમારી પાસે જ રહેશે, અને જે નથી એને અકબંધ રાખવાની કોશિશમાં તમે તમારી જાતને થકવી નાખશો.

અંતે એટલું જ...

મિત્રો, જિંદગીને માણવી હોય તો ક્યારેક કાચની જેમ તૂટી જવાની હિંમત રાખો. એ ટુકડાઓમાં જ્યારે સૂરજનું કિરણ પડશે, ત્યારે જે સપ્તરંગી નજારો જોવા મળશે એ અદ્ભુત હશે. અકબંધ રહીને તો માત્ર શોકેસની મૂર્તિ બની શકાય, જિંદો માણસ તો એ જ છે જે વારંવાર તૂટે અને દર વખતે એક નવા, સુંદર આકારમાં ફરીથી જોડાય.

તમારી જાત પર બહુ ભાર ન આપો. જો આજે કંઈક તૂટી રહ્યું હોય, તો એને તૂટવા દો. કદાચ કુદરત તમારી જૂની અને નાની દુનિયા તોડીને તમને એક વિશાળ આકાશ આપવા માંગતી હોય.

જીવતા રહો, વહેતા રહો અને હા, ક્યારેક તૂટતા પણ રહો!

~ jigarshayar ✍️