jigarshayar

૧. માટીનો થાક અને અંતિમ મુસાફરી આપણું આ શરીર જે પંચતત્વની માટીનું બનેલું છે, તે હવે થાક્યું છે. વર્ષો સુધી આત્માના ભારને વેંઢાર્યા પછી હવે એ માટી જ પૂછી રહી છે કે મારો વિસામો ક્યાં છે? જે 'પિંજર' (શરીર) ને આટલી જહેમતથી સાચવ્યું, તેની છેલ્લી મજલ એટલે કે મૃત્યુનો પડાવ હવે કેટલો દૂર છે? અહીં દેહની નશ્વરતાનો સ્વીકાર છે. ૨. ઉછીના શ્વાસ અને કર્મોનો હિસાબ આ શ્વાસ આપણા નથી, કુદરત પાસેથી લીધેલું ઋણ છે. ગઝલકાર ચેતવણી આપે છે કે જ્યારે આ 'ઉછીના' શ્વાસ પાછા આપવાનો સમય આવશે, ત્યારે હિસાબ ચોખ્ખો રાખજો. માણસ દુનિયા સામે ભલે ગમે તેવો દેખાય, પણ ઈશ્વરના દરબારમાં તેની 'અસલ' (સાચી ઓળખ/કર્મો) જ બોલશે. શું તમે તમારી અસલિયત બતાવવા તૈયાર છો? ૩. સત્યનું થીજી જવું અને લોહીનું ઝેર આજના ક્રોધ અને અહંકારની 'લુખી ગરમી'માં સત્ય ક્યાંક ખોવાઈ ગયું છે અથવા થીજી ગયું છે. માણસની અંદર ઈર્ષ્યા અને દ્વેષનું ઝેર વહે છે, છતાં તે બહારથી 'ઉમદા ગઝલ' જેવો સુંદર દેખાવાનો ડોળ કરે છે. આ પંક્તિ માણસના બેવડા વ્યક્તિત્વ પર કરારો પ્રહાર કરે છે. ૪. પંચતત્વનું શરણ અને અગ્નિની દખલ જીવનના અંતિમ તબક્કે ...

મારી કલમ જ્યારે જ્યારે કાગળ પર ઉતરે છે, ત્યારે ઘણીવાર એ શબ્દો નથી હોતા, પણ મારા અંતરનો એક ચિત્કાર હોય છે. આજે મારે મારી જ આ બે પંક્તિઓ વિશે થોડી વાત કરવી છે, જે કદાચ તમારા દિલના કોઈ ખૂણે પડેલી ઉદાસીને સ્પર્શી જશે: મેં શ્વાસના ઉંબરે જીવવાની છેલ્લી કરગણ રોકી દીધી છે, મેં અંધારાને જ ઓઢીને મારી ઓળખાણ રોકી દીધી છે. જીવનમાં એક સમય એવો આવે છે જ્યારે માણસ દલીલોથી, અપેક્ષાઓથી અને ખુદ નસીબ સામેની લડાઈથી થાકી જાય છે. 'શ્વાસના ઉંબરે જીવવાની છેલ્લી કરગણ' રોકી દેવી એટલે શું? એનો અર્થ એ નથી કે જીવન ટૂંકાવી દેવું, પણ એનો અર્થ એ છે કે હવે મારે કોઈની પાસે ભીખ નથી માંગવી—ન પ્રેમની, ન સમયની, ન જીવવાની કોઈ આશાની. જ્યારે દુનિયા તમારા અસ્તિત્વની કદર કરવાનું ભૂલી જાય, ત્યારે ખુદને સાબિત કરવાની એ આખરી કોશિશ પણ મેં હવે થંભાવી દીધી છે. મેં વિધાતા પાસેની એ કરગણ, એ આજીજી હવે બંધ કરી દીધી છે. બીજી પંક્તિમાં એક ગજબનો સંતોષ અને સ્વીકાર છે. 'અંધારાને જ ઓઢી લેવું'એટલે દુનિયાના દેખાડાના અજવાળાથી દૂર થઈ જવું. લોકો ઘણીવાર પોતાની ઓળખાણ બનાવવા માટે આખી જિંદગી દોડતા રહે છે, પણ મેં મારી એ દોડ રોકી દીધી છે. મેં...

ગઝલની શરૂઆત જ એક જડ ગણાતા પથ્થર સાથેના સંવાદથી થાય છે. આપણે જેને શાંત સમજીએ છીએ, કદાચ એ એની અંદર એક ભવ્ય એકાંતને સાચવીને બેઠો છે. આપણી દોડધામ ભરેલી દુનિયામાં આપણે એ 'એકાંત' ભૂલી ગયા છીએ. જ્યારે આપણે મોટા સપનાઓ (આભ) લઈને નીકળીએ છીએ, ત્યારે સમજાય છે કે અહીંના રસ્તાઓ જ 'ભ્રાંત' એટલે કે છેતરામણા છે. જે દેખાય છે એ સત્ય નથી, અને જે સત્ય છે એ દેખાતું નથી. આ રચનામાં મેં સમયની ક્રૂરતા પર પણ ભાર મૂક્યો છે. ઘડિયાળના કાંટા જાણે માણસનું લોહી પીતા હોય એમ સમય સતત વહેતો જાય છે. નવાઈની વાત તો એ છે કે સૂરજ ઉગતા બરફ તો ઓગળી જાય છે, પણ માણસનું મન હજુ 'હેમંત' જેવું થીજી ગયેલું છે. વિજ્ઞાને પ્રગતિ કરી પણ માણસની સંવેદનાઓ હજુ કેમ જડ છે? એ મોટો સવાલ છે. આપણે અરીસામાં જોઈને સંતોષ માની લઈએ છીએ, પણ અરીસો માત્ર શરીર બતાવે છે, સત્ય તો પડછાયા જેવું કાળું અને ઘેરું હોય છે. અને અંતે, જ્યારે મેં આ ગઝલ પૂરી કરી ત્યારે મને સમજાયું કે જીવનમાં જ્યારે તમે બધું જ ખોઈને 'શૂન્ય' થઈ જાવ છો, ત્યારે જ તમે સાચા અર્થમાં શણગાર સજ્યો કહેવાય. કારણ કે જ્યાં બધું પૂરું થાય છે (અંત), ત્યાંથી જ એક નવી સમજણન...

૧. નિરાકાર અવસ્થા અને મૌનનું વ્યાકરણ ગઝલની શરૂઆત જ ત્યાંથી થાય છે જ્યાં અસ્તિત્વની બધી સીમાઓ ઓગળી જાય છે. આપણે હંમેશા કોઈને કોઈ 'આકાર' કે 'ઓળખ'માં જીવીએ છીએ, પણ જ્યારે તમે તમારી ભીતર ઉતરો છો ત્યારે સમજાય છે કે સાચું તત્વ તો 'નિરાકાર' છે. મારું મૌન એટલું ગહન છે કે એને સમજવા માટે દુનિયાની કોઈ ભાષા કે વ્યાકરણ પાસે પૂરતા શબ્દો નથી. ૨. અપેક્ષા વગરનો પ્રેમ પ્રેમમાં આપણે ઘણીવાર 'પ્રતિસાદ' શોધતા હોઈએ છીએ, પણ અહીં વાત કંઈક અલગ છે. જો તમારી ચાહત સાચી હોય, તો સામેની વ્યક્તિને એની ખબર હોવી પણ જરૂરી નથી. મારો પ્રેમ એવા સૂરજ જેવો છે જે કોઈના ઉદય કે અસ્ત પર નિર્ભર નથી, એ પોતાની મસ્તીમાં સ્વયંપ્રકાશિત છે. ૩. ભીતરની એ ખાલી જગ્યા દરેક માણસ પોતાની અંદર કંઈક ને કંઈક ભરીને જીવે છે—યાદો, અહંકાર કે ઈચ્છાઓ. પણ મેં મહેનત કરીને મારી અંદર એક એવી 'ખાલી જગ્યા' કોતરી છે, જ્યાં મારું પોતાનું અસ્તિત્વ (હું-પણું) પણ નથી. અને નવાઈની વાત એ છે કે જ્યાં 'હું' નથી, ત્યાં આખી દુનિયા માટે જગ્યા છે, ત્યાં કોઈનો ઇનકાર નથી. ૪. ખોઈને પામવાની ફિલસૂફી દુનિયા આખી જિંદગી 'પામવા...

જીવનમાં ઘણીય ભૂલો કરી હતી મે , પણ હવે મારાથી એક પણ ભૂલ નહિ થાય . મરીઝ બન્યો હતો અને તને ઈલાજમાં લેવા માગતો હતો , અફસોસ મારી આ બીમારી હવે ક્યારેય ઠીક નહિ થાય . તારું મારા જીવનમાંથી છૂટા પડવું પછી મારે દિનરાત રડવું , તારી એક યાદમાં મારી આ રાત ક્યારેય પસાર નહિ થાય . સદાય દરેક સવારમાં તને નિહાળવા માંગતો હતો , પણ લાગે છે મારી આવી ક્યારેય સવાર નહિ થાય . વિતાવેલી ક્ષણોની યાદી લેવી , અંતે તારી માફી લેવી , તારા પ્રેમમાં મારું આ "દિલ" ક્યારેય ગરીબ નહિ થાય . હતી બન્નેમાં ખૂબ ખુદ્દારી તોય કિસ્મતે કરી ગદ્દારી , પણ ચિખ આ "શાયર" ની કોઈને નહિ સંભળાય. માથે લાલ સિંદૂર અને ગળામાં મારા નામનું મંગળસૂત્ર , પણ હવે આ બન્નેની જોડનો ક્યારેય ઇતિહાસ નહિ રચાય . સજેલી જોવી હતી તને , લાલ પાનેતરમાં ફક્ત મારા માટે , પણ બીજાના બંધનમાં જોડાતા તને , મારાથી નહિ જોવાય . રચી તે આવી વ્યથા , કેમ સારી ના લખી મારી છઠ્ઠીની કથા , આમ તડપાવીને કુદરત તારું પણ ક્યારેય સારું નહિ થાય . લઈને બીજો જન્મ , તું આવજે આજ હાયખે , મારી એક શાયરીમાં આ વાત ક્યારેય પૂરી નહિ થાય . શું લેખ છે મારા , અહીંયા નામ...

લોકો તમને માણે એ પહેલાં મેણાંઓના સલામ આવે છે, શબ્દો જ્યારે લોહી બને, ત્યારે જ ગઝલોના દામ આવે છે. સીંચી છે આ વેદના મેં એકાંતના અંધારે "જિગર", બાકી મહેફિલમાં તો બસ, વહેંચાતા ખુશીના જામ આવે છે. તમે જેને પથ્થર કહો છો, એ કલાકાર માટે મૂર્તિ છે, ઠીકરાંઓ પણ ઘસાય, ત્યારે જ મંદિરમાં કામ આવે છે. આ દુનિયાને બસ છેલ્લી આવૃત્તિ જોવાની આદત છે, રચના પાછળ કેટલાય મોત, એ તો માત્ર કલાકારને યાદ આવે છે. અને આ રિવાજ બધાજ કલાકાર નિભાવે છે "જિગર", ચિતા પહેલાં પણ જે સળગે, એવા જ શાયરોના નામ આવે છે. દુનિયાને લાગે છે કે સ્ટેજ પર ઉભેલો શાયર ખૂબ નસીબદાર છે. હજારોની મેદની, વાહ-વાહીના સૂર અને ચારેબાજુ તાળીઓનો ગડગડાટ. પણ એ તાળીઓના ગડગડાટ નીચે દબાયેલી એક કલાકારની ચીસ કોઈને સંભળાતી નથી. લોકો તો બસ છેલ્લી આવૃત્તિ જુએ છે, પણ એ 'આવૃત્તિ' સુધી પહોંચવા માટે કલાકાર કેટલી વાર અંદરથી મર્યો હોય છે, એનો હિસાબ તો માત્ર એની એકલતા પાસે જ હોય છે. "લોકો તમને માણે એ પહેલાં મેણાંઓના સલામ આવે છે, શબ્દો જ્યારે લોહી બને, ત્યારે જ ગઝલોના દામ આવે છે." સમાજની આ એક કરુણતા છે. જ્યારે તમે કંઈક નવ...

દુનિયા માટે કવિતા માત્ર શબ્દોની ગોઠવણ હોય છે, પણ લખનાર માટે એ તેના આત્માનો એક ટુકડો હોય છે. લોકો પૂછે છે કે, "તમે આટલું દર્દ ક્યાંથી લાવો છો?" પણ એમને કોણ સમજાવે કે આ દર્દ લાવવું નથી પડતું, એ તો લોહીમાં ભળીને કાગળ પર ઉતરી આવે છે. જ્યારે હૃદયમાં ભરેલું મૌન અસહ્ય થઈ જાય, ત્યારે જ કલમ હાથમાં પકડવી પડે છે. ૧. પીડાનું શબ્દોમાં રૂપાંતર કહેવાય છે કે જ્યારે માણસ પાસે બોલવા માટે કંઈ હોતું નથી, ત્યારે તે લખવાનું શરૂ કરે છે. પણ સત્ય એ છે કે જ્યારે માણસ પાસે કહેવા માટે એટલું બધું હોય છે જે કોઈ સમજી શકતું નથી, ત્યારે તે કવિતાનો સહારો લે છે. મારી દરેક પંક્તિ પાછળ એક એવો કિસ્સો દટાયેલો હોય છે, જે કદાચ હું ક્યારેય કોઈને કહી નહીં શકું. એ અધૂરો પ્રેમ, એ વિખૂટા પડવાની ક્ષણો અને એ રાતોની એકલતા—જ્યારે આ બધું ભેગું થાય છે, ત્યારે એક કવિતા જન્મે છે. ઘણીવાર મને લાગે છે કે કવિતા એ માત્ર લેખન નથી, પણ એક પ્રકારનું 'વિસર્જન' છે. આપણે આપણી અંદર રહેલી વેદનાને શબ્દોમાં વહાવી દઈએ છીએ જેથી અંદરનો ભાર થોડો ઓછો થાય. પણ શું ખરેખર ભાર ઓછો થાય છે? કે પછી એ શબ્દો બનીને કાયમ માટે આપણી સાથે રહી જાય છે? ૨. ...