જિગરશાયર અને ગઝલ

વ્યથાની આગમાં જો સાવ હું ઠરી ગયો હોત,
તો શ્વાસોના વહેણ પહેલાં જ હું મરી ગયો હોત.
મને ઘાયલ કર્યો છે એણે જ, જે શ્વાસ હતા મારા,
જો હોત દુશ્મન કોઈ, તો રસ્તો હું ભૂલી ગયો હોત.
છુપાવી છે મેં ભૂલોની બધી પીડાઓ હાસ્યમાં,
જો રડી પડ્યો હોત, તો જમાનો ડરી ગયો હોત.
ફક્ત આ શ્વાસનો કાટમાળ હવે ઊંચકીને ફરું છું હું,
જો હોત કોઈ કિનારો મોતનો, તો તરી ગયો હોત.
પીડાને ઘૂંટડે-ઘૂંટડે પીને 'જિગર' જીવ્યો છે અહીં,
ન હોત જો આ ગઝલ, તો ક્યારનોય મરી ગયો હોત.

~ jigarshayar ✍️

સ્વાગત છે તમારા સૌનું jigarshayar.in ના આ અંતરંગ કક્ષમાં. આજે અહી કોઈ શાબ્દિક ઔપચારિકતા નથી, પણ એક એવી વેદનાનો ઉઘાડ છે જેણે મારા અસ્તિત્વને છિન્નભિન્ન કરી નાખ્યું છે. ક્યારેક કાગળ પર માત્ર શાહી નથી ઢોળાતી, પણ હૃદયની શિરાઓમાંથી ધગધગતું રક્ત ટપકે છે. ગઝલ એ કોઈ નિરાંતના સમયે લખાયેલી માત્ર શબ્દોની ગોઠવણ નથી હોતી; એ તો જીવતેજીવ સળગતી ચિતા પર બેસીને, પોતાની જ અર્થી ઉઠતાં જોઈને ગાયેલું મરશિયું છે.

આજે જે ગઝલ હું તમારી સમક્ષ મૂકી રહ્યો છું, એ માત્ર એક રચના નથી, એ મારા ખંડિત શ્વાસોનો દસ્તાવેજ છે. ચાલો, આજે હું જ તમને મારા આ શબ્દોની ભીતર લઈ જાઉં, જ્યાં આઘાતની ખાઈ એટલી ઊંડી છે કે ત્યાં અજવાળું પણ પહોંચતા ધ્રુજી ઉઠે.

૧. વ્યથાની આગ અને થીજી ગયેલું અસ્તિત્વ

વ્યથાની આગમાં જો સાવ હું ઠરી ગયો હોત,

તો શ્વાસોના વહેણ પહેલાં જ હું મરી ગયો હોત.

અગ્નિનો મૂળભૂત સ્વભાવ દઝાડવાનો અને બાળવાનો છે, પરંતુ અહી કલ્પનાની પરાકાષ્ઠા જુઓ! જ્યારે પીડા એની આત્યંતિક સીમાઓ વટાવી જાય છે, ત્યારે એ જ અગ્નિ રૂહને થીજવી દે છે. આ એક ભયાનક વિરોધાભાસી મનોવ્યથા છે. વ્યથાની આગ એટલી વિકરાળ હતી કે જો એણે મારા સંવેદનોને સંપૂર્ણપણે રાખ કરી દીધા હોત, જો મારી અંદરની ચેતના સાવ જ જડવત્ થઈ ગઈ હોત, તો આ શારીરિક શ્વાસો ખૂટે એની રાહ જોવાની નોબત જ ન આવત. હું શારીરિક મૃત્યુ પામું એ પહેલાં જ, આંતરિક રીતે ક્યારનોય ભસ્મીભૂત થઈ ચૂક્યો હોત. આ પંક્તિમાં જીવતા રહેવાની લાચારી અને પીડાની સઘનતાનો એક એવો જ્વાળામુખી છે, જે કદી શાંત થતો નથી.

૨. શ્વાસોના વેશમાં છુપાયેલો વજ્રઘાત

મને ઘાયલ કર્યો છે એણે જ, જે શ્વાસ હતા મારા,

જો હોત દુશ્મન કોઈ, તો રસ્તો હું ભૂલી ગયો હોત.

રણક્ષેત્રમાં જ્યારે સામેથી દુશ્મન તલવાર લઈને આવે, ત્યારે માણસ ઢાલ ધરી શકે છે અથવા રસ્તો બદલી શકે છે. દુશ્મનોના પ્રહારોમાં કોઈ આઘાત નથી હોતો, માત્ર પીડા હોય છે. પણ જ્યારે આઘાત અને પીડા બંને એકસાથે વજ્રઘાત બનીને ત્રાટકે, ત્યારે સમજી લેવું કે પ્રહાર કોઈ પારકાએ નથી કર્યો. અહી મારી પીઠ પાછળ ખંજર ભોંકનાર કોઈ અજાણ્યો શખ્સ નહોતો. જેને મેં મારા અસ્તિત્વનો આધાર માન્યો હતો, જેને મેં મારા ફેફસાંમાં જીવનદાયી શ્વાસ સમજીને ઉતાર્યો હતો, એણે જ મારી શ્વાસનળી રૂંધી નાખી. પોતાના જ પ્રાણ જ્યારે પ્રાણઘાતક બની જાય, ત્યારે માણસ કઈ દિશામાં ભાગે? શ્વાસથી બચવાનો કોઈ રસ્તો હોતો નથી, અને એટલે જ આ ઘાવ કાયમી બની ગયો છે.

૩. સ્મિતનું મહોરું અને શોકનો અંતિમ પડાવ

છુપાવી છે મેં ભૂલોની બધી પીડાઓ હાસ્યમાં,

જો રડી પડ્યો હોત, તો જમાનો ડરી ગયો હોત.

અશ્રુઓ તો છીછરા દર્દની નિશાની છે, સાહેબ. જ્યારે વેદના અનહદ સાગરમાં પરિણમે છે અને હૃદયના ટુકડાઓ વીણવા પડે છે, ત્યારે માણસ રડી શકતો નથી; એ માત્ર એક ભયાનક સ્મિત કરી શકે છે. કોઈ એક ભયંકર ભૂલ, કોઈ ખોટા વ્યક્તિ પર મૂકેલો અતૂટ વિશ્વાસ—આ બધાની પીડા મેં મારા હોઠો પર એક કૃત્રિમ હાસ્યના મહોરા પાછળ દફનાવી દીધી છે. ખરેખર કહું તો, ક્યારેક થયેલી કોઈ ભયાનક ભૂલના આઘાત અને શોકનો અંતિમ પડાવ માત્ર એક નિરર્થક હાસ્ય જ હોય છે. જો હું મારી ભીતર સળગતા આક્રંદને આંસુ વાટે વહેવા દઉં, તો એમાં એટલું દર્દ છે કે આખો જમાનો એ રુદન જોઈને થથરી ઉઠે. દુનિયા આ દર્દ પચાવી શકે તેમ નથી, એટલે જ મેં એ પીડાને હાસ્યના કફનમાં લપેટી લીધી છે.

૪. જીવંત લાશ અને મૃગજળ સમાન મૃત્યુ

ફક્ત આ શ્વાસનો કાટમાળ હવે ઊંચકીને ફરું છું હું,

જો હોત કોઈ કિનારો મોતનો, તો તરી ગયો હોત.

મારું અસ્તિત્વ હવે કોઈ જીવંત ઈમારત નથી રહ્યું, પણ એ એક ધ્વસ્ત થયેલો કાટમાળ છે. રોજ સવારે ઊઠીને હું મારી જ પોતાની લાશનો ખાંધિયો બનીને આ દુનિયાના બજારોમાં ફરું છું. આ શ્વાસો હવે જીવનનું પ્રતીક નથી, પણ એક અસહ્ય બોજ છે જેને હું ઢસડી રહ્યો છું. માણસ જ્યારે થાકે છે ત્યારે કિનારો શોધે છે, પણ આ પીડાના ભવસાગરમાં મોતનો પણ કોઈ નિશ્ચિત કિનારો નથી. જો એ કિનારો દૃશ્યમાન હોત, જો મોત એટલું સહેલું હોત, તો હું મારી તમામ તાકાત લગાવીને એ તરફ તરી ગયો હોત અને આ યાતનામાંથી કાયમી મુક્તિ મેળવી લીધી હોત. પણ મૃત્યુ અહીં મૃગજળ બનીને મને માત્ર તરડાવી રહ્યું છે.

૫. કવિતા: વિષપાન પછીનું અમૃત અને અસ્તિત્વનો આધાર

પીડાને ઘૂંટડે-ઘૂંટડે પીને 'જિગર' જીવ્યો છે અહીં,

ન હોત જો આ ગઝલ, તો ક્યારનોય મરી ગયો હોત.

આ કોઈ સામાન્ય જીવન નથી, આ હળાહળ વિષપાન કર્યા પછી દરરોજ નીલકંઠ થવાની અને છતાંય ગળામાં બળતરા સહન કરવાની પ્રક્રિયા છે. 'જિગર' શબ્દ માત્ર મારું તખલ્લુસ નથી, પણ આ પીડાને પચાવવા માટે જરૂરી કાળજાની તાકાતનું પ્રતીક છે. મેં વેદનાના કડવા ઝેરને એકસાથે નથી પીધું, પણ સમયની સાથે ઘૂંટડે-ઘૂંટડે એને મારા લોહીમાં ઉતાર્યું છે. જો આ કાગળ, આ કલમ અને આ ગઝલના છંદનો સહારો ન હોત, તો મારા અસ્તિત્વનો ક્યારનોય લય થઈ ગયો હોત. આ ગઝલો જ મારું વેન્ટિલેટર છે, જે મારા મૃતપાય સપનાઓ વચ્ચે મને જીવતો રાખે છે.

jigarshayar.in ના મારા વાચકો, આ શબ્દો માત્ર એક કવિતા નથી, પણ મારા હૃદયના ધબકારાનો ગ્રાફ છે. ગઝલના પ્રત્યેક શેરમાં મારો આઘાત, મારી નિરાશા અને છતાંય ટકી રહેવાની મારી જીદ છુપાયેલી છે. જ્યારે તમે આ રચના વાંચો, ત્યારે એના શબ્દોને નહિ, પણ એ બે શબ્દો વચ્ચે રહેલી મારી ભયાનક શૂન્યતાને મહેસૂસ કરજો.

~ jigarshayar ✍️