એક આંતરિક સંવાદ

ખતાના શોકની અંતિમ મજલ અકસર હસાવે છે,

રડ્યો ના હું, બસ એક હાસ્ય જન્મી ગયું નદામત માં!

કરે છે વાર છાતી પર છતાંયે સ્મિત રાખે છે,

ગજબની સાદગી મેં જોઈ છે લોકોની નિયત માં!

ખુદા સમજીને જેની ઉંમર આખી બંદગી કીધી,

ફકત પથ્થર જ નીકળ્યો એ મારી આખી ઈબાદત માં!

નથી રાખી તમન્ના મેં કદી કોઈ સહારા ની,

હું મારો હાથ પકડીને જ ચાલ્યો છું મુસીબત માં!

કબર પર મારી એણે રડીને એટલું જ કીધું 'જિગર',

બહુ સસ્તો માણસ હતો, પણ મોંઘો પડી ગયો મૈયત માં!

~ jigarshayar ✍️ 

નમસ્કાર મિત્રો. jigarshayar.in ના આ મંચ પર આપ સૌનું ફરી એકવાર સ્વાગત છે.

જીવન એક એવી અકળ અને વળાંકોથી ભરેલી સફર છે, જ્યાં ક્યારેક સંબંધોના રસ્તાઓ પર માણસ પોતાની જાતને જ ખોઈ બેસે છે, તો ક્યારેક પોતાની જ ભીતર એક આખો અફાટ દરિયો શોધી લે છે. શબ્દો મારા માટે માત્ર અભિવ્યક્તિનું માધ્યમ નથી, પરંતુ શ્વાસોશ્વાસની પ્રક્રિયા સમાન છે. એક શાયર જ્યારે કલમ ઉપાડે છે, ત્યારે તે માત્ર કાગળ પર શાહી નથી ઢોળતો, પરંતુ પોતાના લોહીથી પોતાના અનુભવોને આકાર આપે છે. આજે જે ગઝલ હું તમારી સમક્ષ મૂકી રહ્યો છું, તે કોઈ એક દિવસની નીપજ નથી, પરંતુ વર્ષો સુધી માણસોને, તેમની નિયતને અને ખુદ મારી જાતને વાંચ્યા પછી નિચોડાયેલું નગ્ન સત્ય છે.

જીવનના અમુક પાનાઓ એટલા ભારે હોય છે કે તેને પલટાવવા માટે શબ્દોનું વજન પણ ઓછું પડે છે. ચાલો, મારી આ ગઝલના એક-એક શેરની ઊંડાઈમાં ઉતરીએ અને એ પીડાને સમજીએ જેણે આ શબ્દોને જન્મ આપ્યો છે.

ખતાના શોકની અંતિમ મજલ અકસર હસાવે છે,

રડ્યો ના હું, બસ એક હાસ્ય જન્મી ગયું નદામત માં!

આ ગઝલની શરૂઆત જ એક એવા ગહન તત્વજ્ઞાનથી થાય છે જેને મેં મારા અસ્તિત્વના ઊંડાણમાં ખૂબ નજીકથી અનુભવ્યું છે. ભૂલનો વસવસો જ્યારે તેની ચરમસીમા પર પહોંચે છે, ત્યારે આંસુ પણ સુકાઈ જાય છે. આ એક બહુ જ કડવું સત્ય છે કે કોઈ મોટી ખતા યા ભૂલના શોકની અંતિમ મજલ અકસર હસાવે છે. જ્યારે તમને તમારી જ નાદાની પર, તમારા જ આંધળા વિશ્વાસ પર અફસોસ થાય, ત્યારે નદામત (પશ્ચાત્તાપ) એટલી ઘેરી બની જાય છે કે રડવાના બદલે એક શૂન્યમનસ્ક હાસ્ય જન્મે છે. આ હાસ્ય કોઈ ખુશીનું નથી હોતું, પણ પરિસ્થિતિની અને પોતાની જાતની વિડંબનાનું હોય છે. જ્યારે હૃદય પર થતા આઘાત સહન કરવાની મર્યાદા પૂરી થઈ જાય, ત્યારે માણસની ભીતરની વેદના આંસુ બનીને વહેવાના બદલે હોઠ પર એક કટાક્ષભર્યું સ્મિત બનીને છલકાઈ જાય છે. આ એ જ હાસ્ય છે જે પીડાની રાખમાંથી જન્મે છે.

કરે છે વાર છાતી પર છતાંયે સ્મિત રાખે છે,

ગજબની સાદગી મેં જોઈ છે લોકોની નિયત માં!

દુનિયાના દંભ અને માનવીય સંબંધોની પોકળતાને આનાથી વધુ સારી રીતે કદાચ હું ન વર્ણવી શકું. આપણે એવા સમાજમાં જીવીએ છીએ જ્યાં ચહેરા પર પહેરેલા મુખવટાઓ અસલ ચહેરા કરતા વધુ આકર્ષક અને સુંદર હોય છે. લોકો તમારી સામે ઊભા રહીને મધુર સ્મિત વેરતા હોય છે, પરંતુ એ જ મીઠાશની પાછળ એક અત્યંત તીક્ષ્ણ ખંજર છુપાયેલું હોય છે. 

'ગજબની સાદગી' શબ્દ મેં અહીં પ્રચંડ કટાક્ષના રૂપમાં પ્રયોજ્યો છે. સામે વાળાની નિયતમાં રહેલું ઝેર અને છતાંય તેમના ચહેરા પરની એ બનાવટી માસૂમિયત — આ બેવડા ધોરણોએ મને હંમેશા આશ્ચર્યમાં મૂક્યો છે. પહેલા લોકો પીઠ પાછળ ઘા કરતા, પરંતુ હવે સમય એવો આવ્યો છે કે લોકો સામેથી, છાતી પર વાર કરવાની હિંમત એક જૂઠ્ઠા અને 'સાદગી' ભરેલા સ્મિત સાથે કરે છે.

ખુદા સમજીને જેની ઉંમર આખી બંદગી કીધી,

ફકત પથ્થર જ નીકળ્યો એ મારી આખી ઈબાદત માં!

આ શેર પ્રેમ, શ્રદ્ધા અને અતૂટ વિશ્વાસના તૂટવાની ચરમસીમા દર્શાવે છે. આપણે આપણા જીવનમાં ઘણીવાર કોઈ વ્યક્તિને એટલું બધું મહત્વ આપી દઈએ છીએ કે તેમને આપણા અસ્તિત્વના ખુદા કે ઈશ્વર સમાન માની લઈએ છીએ. આપણી આખી જિંદગી તેમની આસપાસ જ ફરતી રહે છે, આપણો દરેક શ્વાસ તેમની ઈબાદતમાં સમર્પિત થઈ જાય છે. પરંતુ અંતે જ્યારે સમય વાસ્તવિકતાનો પડદો ઊંચકાવે છે, ત્યારે સમજાય છે કે આપણે જેને જીવંત દેવતા માન્યા હતા, એમનામાં તો સંવેદનાઓનું નામોનિશાન પણ નહોતું. એ વ્યક્તિ માત્ર એક લાગણીહીન પથ્થર સાબિત થાય છે. આખી ઉંમરની શ્રદ્ધા જ્યારે કોઈ નિર્જીવ લાગણીઓ ધરાવતા માણસ પર વેડફાઈ જાય, ત્યારે હૃદયમાં જે ભયંકર શૂન્યતા વ્યાપે છે, તે આ શબ્દોમાં ધબકી રહી છે.

નથી રાખી તમન્ના મેં કદી કોઈ સહારા ની,

હું મારો હાથ પકડીને જ ચાલ્યો છું મુસીબત માં!

જ્યારે દુનિયા દંભી નીકળે અને પોતાના જ બનાવેલા ખુદા પથ્થર સાબિત થાય, ત્યારે એક સ્વમાની માણસ પાસે એક જ વિકલ્પ બચે છે — ખુદ્દારી. આ શેર મારી આંતરિક તાકાત અને જીવન જીવવાના અભિગમનો ચિતાર આપે છે. મેં જીવનની કોઈપણ કસોટી કે મુસીબતમાં ક્યારેય કોઈની પાસે સહાનુભૂતિ, દયા કે સહારાની ભીખ નથી માંગી. સહારા હંમેશા માણસને પાંગળો બનાવે છે. જ્યારે ચારેતરફ ગાઢ અંધકાર હોય અને મંઝિલના તમામ રસ્તાઓ બંધ થઈ ગયા હોય, ત્યારે મેં પારકા ખભા શોધવાના બદલે મારો પોતાનો જ હાથ મક્કમતાથી પકડ્યો છે. આત્મનિર્ભરતા અને એકલતા વચ્ચે બહુ પાતળી ભેદરેખા છે, અને મેં એ એકલતાને મારી કવચ બનાવી છે. મુસીબતોની આંધીમાં પોતાનો જ માર્ગદર્શક બનીને ચાલવાનો જે અદભુત સંતોષ છે, તે કોઈના સહારે ઊભા રહેવામાં ક્યારેય નથી મળતો.

કબર પર મારી એણે રડીને એટલું જ કીધું 'જિગર',

બહુ સસ્તો માણસ હતો, પણ મોંઘો પડી ગયો મૈયત માં!

ગઝલનો આ મક્તા માનવ જીવનની સૌથી મોટી કરૂણતા અને કડવી વાસ્તવિકતા પર પ્રકાશ પાડે છે. જીવતેજીવ કોઈ પણ સાચા માણસની કિંમત આ દુનિયા ક્યારેય સમજી શકી નથી. જે માણસ હંમેશા સૌના માટે એક અવાજે હાજર રહેતો હોય, પોતાનો સમય અને પોતાની જાત બીજા માટે ઘસી નાખતો હોય, તેને લોકો 'સસ્તો' એટલે કે સાવ સામાન્ય, સહજ રીતે ઉપલબ્ધ અને નવરો સમજી લે છે. તેની નિઃસ્વાર્થ લાગણીઓને હંમેશા ગ્રાન્ટેડ લેવામાં આવે છે. પરંતુ જ્યારે એ જ વ્યક્તિ કાયમ માટે આંખો મીંચીને દુનિયામાંથી વિદાય લે છે, ત્યારે તેની ગેરહાજરીનો ભાર એવો અસહ્ય બની જાય છે કે મૈયતમાં એ સૌથી 'મોંઘો' સાબિત થાય છે. મારી કબર પર આવીને વહાવેલા એ આંસુઓ માત્ર શોક નથી, પરંતુ એ વાતનો સ્વીકાર છે કે જેને જીવતાં જીવ કોઈ મૂલ્ય ન મળ્યું, તેના ગયા પછી એની ખોટ દુનિયાની કોઈ જ કિંમત ચૂકવીને પૂરી શકાય તેમ નથી.

દોસ્તો, જીવન અને આ દુન્યવી સંબંધોની આ જ નગ્ન વાસ્તવિકતા છે. દર્દ જ્યારે કલમની શાહી બનીને વહે છે, ત્યારે તે ફક્ત એક શાયરની અંગત મિલકત નથી રહેતું, તે વાંચનાર દરેક સંવેદનશીલ હૃદયનો અવાજ બની જાય છે. 

તમારા સ્નેહભર્યા પ્રતિભાવો અને ઊંડી લાગણીઓ મને અહીં jigarshayar.in પર હંમેશા મળતા રહ્યા છે, અને એ જ મને જીવનના આવા ગહન સત્યોને વધુ ઊંડાણથી લખવાની સતત પ્રેરણા આપે છે. આ ગઝલના શબ્દોમાં જો તમને ક્યાંય તમારું પોતાનું પ્રતિબિંબ દેખાયું હોય, કે તમારી પોતાની કોઈ વણકહી વેદનાનો પડઘો સંભળાયો હોય, તો એ જ મારી કલમની સાચી કમાણી છે.

આપનો,

~ Jigarshayar ✍️