દરેક હાસ્ય પાછળ એક વાર્તા હોય છે, અને દરેક ગઝલ પાછળ એક નામ. ✍️
કહેવાય છે કે જ્યારે શબ્દો થાકી જાય છે, ત્યારે મૌન બોલવાનું શરૂ કરે છે. પણ જ્યારે એ મૌન પણ અસહ્ય બની જાય, ત્યારે જન્મે છે એક ગઝલ. આજે મારે એવી જ એક રચના વિશે વાત કરવી છે જે માત્ર કાગળ પર ઉતરેલા અક્ષરો નથી, પણ મારા અસ્તિત્વના વણઉકેલ્યા પ્રશ્નોનો એક અરીસો છે.
દ્રશ્ય અને અદ્રશ્યની વચ્ચે
આંખમાં જે રમી રહ્યું છે, એ દ્રશ્ય શું હશે?
તું નથી તો પછી આ જીવવાનો તર્ક શું હશે?
ગઝલની શરૂઆત જ એક ભયાનક ખાલીપાથી થાય છે. આપણે ઘણીવાર ભીડમાં હોઈએ છીએ, છતાં આંખો સામે એક જ ચહેરો અથવા એક જ દ્રશ્ય સતત રમી રહ્યું હોય છે. એ દ્રશ્ય કદાચ વીતેલી કોઈ ક્ષણનું છે અથવા તો કદાચ ક્યારેય પૂરી ન થનારી કોઈ ઈચ્છાનું. જ્યારે કોઈ ખાસ વ્યક્તિ જીવનમાંથી જતું રહે છે, ત્યારે સૌથી મોટો પ્રશ્ન 'તર્ક'નો ઊભો થાય છે. લોજિક શું છે આ શ્વાસ લેવાનું? જો ગંતવ્ય જ નથી, તો રસ્તા પર ચાલવાનો અર્થ શું?
સમય: મલમ કે મીઠું?
ખુલ્લા જખ્મો પર સમયનું મીઠું ભભરાવી દીધું,
ખબર નહોતી કે આ મલમનો અર્થ શું હશે?
દુનિયા કહે છે કે સમય દરેક ઘાને રુઝાવી દે છે. પણ શું ખરેખર એવું હોય છે? ઘણીવાર સમય ઘા રુઝાવવાને બદલે તેને વકરતો કરે છે. અહીં 'મીઠું' શબ્દનો પ્રયોગ બહુ માર્મિક છે. જે સમયને આપણે મલમ સમજતા હતા, એ જ સમય જ્યારે યાદો બનીને ઘા પર લાગે છે ત્યારે વેદના બમણી થઈ જાય છે. આ મલમનો અર્થ ત્યારે સમજાય છે જ્યારે ખબર પડે કે ભૂલવું એટલું સહેલું નથી જેટલું લોકો કહે છે.
અધૂરપનો વંશ
એક પત્ર તેં અધૂરો છોડ્યો હતો ઉતાવળમાં,
હવે એ ખાલી જગ્યામાં મારો વંશ શું હશે?
સંબંધોમાં ઘણીવાર વાત અધૂરી રહી જતી હોય છે. કોઈ અધૂરો પત્ર, કોઈ અધૂરો સંવાદ કે કોઈ વણકહી વિદાય. એ ખાલી જગ્યામાં જે પીડા જન્મે છે, તે પેઢીઓ સુધી ચાલે તેવી હોય છે. 'વંશ' શબ્દ અહીં સંતાનના અર્થમાં નહીં, પણ વેદનાના વારસા તરીકે વપરાયો છે. એ અધૂરા પત્રની ખાલી જગ્યામાં હવે માત્ર વિરહનો જ વંશ વધવાનો છે.
રાહ જોવાની પરાકાષ્ઠા
પથ્થર બનીને બેઠો છું ઉંમરના ઉંબરે,
થાક્યા પછી આ મનનો છેલ્લો અંશ શું હશે?
જીવનના એક પડાવ પર આવીને માણસ પથ્થર જેવો જડ બની જાય છે. હવે કોઈ નવી આશા નથી, કોઈ નવી ફરિયાદ નથી. ઉંમરના ઉંબરે બેસીને જ્યારે પાછળ વળીને જોઈએ ત્યારે સમજાય છે કે આખું જીવન બસ કોઈની પ્રતીક્ષામાં જ વીતી ગયું. મન જ્યારે પૂરેપૂરું થાકી જાય, ત્યારે એનો છેલ્લો અંશ શું હશે? કદાચ એ માત્ર એક નિસાસો હશે અથવા તો પરમ શાંતિ.
સંઘર્ષ અને સમાધાન
લોકો કહે છે કે ભૂલી જવું એ જ ઉપાય છે,
પણ યાદમાં જે ડૂબ્યા છે, એમનો સંઘર્ષ શું હશે?
સલાહ આપવી બહુ સહેલી છે—"ભૂલી જાવ, આગળ વધો." પણ જે માણસ દરરોજ સવારે કોઈની યાદ સાથે જાગતો હોય અને રાત્રે એ જ યાદો સાથે સૂતો હોય, એનો સંઘર્ષ કોઈ સમજી શકતું નથી. ભૂલી જવું એ પ્રક્રિયા નથી, એ એક યુદ્ધ છે જે આપણે આપણી પોતાની સાથે લડવાનું હોય છે. અને આ યુદ્ધમાં જીત હંમેશા યાદોની જ થતી હોય છે.
છેલ્લો છંદ અને એકલતા
હસીને વિદાય તો આપી દીધી "જિગર" તને પણ,
આ રાતની એકલતાનો છેલ્લો છંદ શું હશે?
દુનિયા સામે તો આપણે હસીને કહી દઈએ છીએ કે 'બધું ઠીક છે', પણ જ્યારે રાત પડે છે અને એકલતા ઘેરી વળે છે, ત્યારે અસલી કસોટી થાય છે. "જિગર" તરીકે મેં દુનિયાને તો વિદાય આપી દીધી, પણ આ અંધારી રાતના સન્નાટામાં જે છંદ ગુંજે છે, એમાં વેદના સિવાય બીજું કંઈ નથી. એકલતાનો છેલ્લો છંદ કદાચ એ જ મૌન છે જેની મેં શરૂઆતમાં વાત કરી હતી.
આ ગઝલ મારા હૃદયના એ ખૂણામાંથી આવી છે જ્યાં હજી પણ કોઈની રાહ જોવાય છે. આ માત્ર શબ્દો નથી, આ મારી વેદનાનું સાહિત્યિક સ્વરૂપ છે.
~ jigarshayar ✍️
Comments
Post a Comment