શબ્દાર્પણ

"નિજ અંતરના ‘તિમિર-ગર્ભ’માં, ભ્રમિત ‘પ્રજ્ઞા’ને પાળે છે સહુ,
આચરણના ‘કર્મ-રિક્ત’ પંથે, મિથ્યા ‘ઉદ્ગાર’ ઉછાળે છે સહુ."
"વ્યક્તિત્વના ‘અસ્થિ-શેષ’ પર, શબ્દોના ‘અભિષેક’ શાને?
જ્યાં ‘ક્રિયાન્વિત’ શૂન્યતા હોય, ત્યાં ‘વાચા’નું ‘તર્પણ’ કોને?"

~ jigarshayar

૧. આંતરિક અંધકાર અને ભ્રમિત બુદ્ધિ

મનુષ્ય પોતાના હૃદયના ઊંડા અંધકારમાં (તિમિર-ગર્ભમાં) રહેલી ભ્રમિત બુદ્ધિને પોષી રહ્યો છે. આપણે માનીએ છીએ કે આપણે જ્ઞાની છીએ, પરંતુ એ જ્ઞાન માત્ર અહંકાર અને અજ્ઞાનના અંધકારમાં લપેટાયેલું છે. સાચી ‘પ્રજ્ઞા’ (બુદ્ધિ) એ છે જે પ્રકાશ તરફ લઈ જાય, પણ અહીં તો માણસ પોતાની જ ભ્રમણાઓને સાચી માનીને તેને પંપાળી રહ્યો છે.

૨. શૂન્ય આચરણ અને શબ્દોનો દેખાવ

જ્યારે આચરણની વાત આવે છે, ત્યારે આપણો માર્ગ ‘કર્મ-રિક્ત’ એટલે કે કર્મ વગરનો ખાલી હોય છે. આપણે મોટા મોટા આદર્શોની વાતો કરીએ છીએ, પણ વ્યવહારમાં તે શૂન્ય છે. ‘મિથ્યા ઉદ્ગાર’ એટલે આપણા શબ્દોમાં કોઈ તથ્ય નથી, તે માત્ર હવામાં ઉછાળેલા ખોટા આડંબરો છે. માણસ બોલે છે કંઈક અને કરે છે કંઈક—આ વિરોધાભાસ પર અહીં ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.

૩. વ્યક્તિત્વનું પતન અને શબ્દોનો નિરર્થક અભિષેક

જે વ્યક્તિનું વ્યક્તિત્વ જ મરી પરવાર્યું હોય, જે માત્ર ‘અસ્થિ-શેષ’ (હાડપિંજર) સમાન પાયા વગરનું બની ગયું હોય, તેના પર શબ્દોના અભિષેક કરવાનો શું અર્થ? જો માણસના ચરિત્રમાં કોઈ જીવંતતા કે સચ્ચાઈ ન હોય, તો તેના વખાણ કરવા અથવા તેને શબ્દોથી નવાજવા એ વ્યર્થ છે.

૪. ક્રિયા વગરની વાણીનું તર્પણ

જ્યાં ‘ક્રિયાન્વિત શૂન્યતા’ હોય, એટલે કે જ્યાં કોઈ કામ કરવાની દાનત જ ન હોય, ત્યાં માત્ર વાતો કરવી એ મૃત વ્યક્તિને અપાતા ‘તર્પણ’ સમાન છે. જેમ તર્પણ મૃત્યુ પામેલા લોકો માટે હોય છે, તેમ આચરણ વગરની વાણી પણ નિર્જીવ છે. જ્યારે જીવનમાં કોઈ સક્રિયતા કે નૈતિક મૂલ્યો જીવંત ન હોય, ત્યારે મોટા પ્રવચનો કે શબ્દોની માયાજાળ કોઈ કામની રહેતી નથી.