શાયરી સમજવી એ વરદાન છે કે અભિશાપ?

"હજુ પણ ઘણા લોકો નસીબદાર છે 'જિગર', જે શાયરી કે ગઝલ સમજી નથી શકતા."

 – આ પંક્તિ માત્ર બે લીટીનો શેર નથી, પણ સંવેદનશીલતાની ચરમસીમા પર લખાયેલું એક કડવું સત્ય છે. જ્યારે @jigarshayar આ લખે છે, ત્યારે તે એક એવા વિરોધાભાસ તરફ ઈશારો કરે છે જ્યાં 'સમજણ' એ વરદાન નહીં પણ એક બોજ બની જાય છે.

સામાન્ય રીતે આપણે માનીએ છીએ કે જ્ઞાન અને સમજણ આપણને સમૃદ્ધ બનાવે છે. પણ સાહિત્ય, ખાસ કરીને શાયરી અને ગઝલના કિસ્સામાં, સમજણ સીધી હૃદયના અનુભવો સાથે જોડાયેલી હોય છે. એક ગઝલ ત્યારે જ સમજાય જ્યારે તમે ક્યાંક ને ક્યાંક પ્રેમ, વિરહ, દગો કે એકલતાનો સ્વાદ ચાખ્યો હોય. જે લોકો આ ભાવનાઓને ઊંડાણપૂર્વક સમજી શકતા નથી, તેઓ વાસ્તવમાં એ પીડાથી સુરક્ષિત છે.

શાયરી એ કાગળ પર વહેતી શાહી નથી, પણ હૃદયમાંથી નીકળતું લોહી છે. આ શેર સૂચવે છે કે જે લોકો ગઝલના શબ્દો પાછળ છુપાયેલી કડવાશ કે દર્દને પકડી શકતા નથી, તેઓ માનસિક રીતે વધુ શાંત છે. ગઝલ સમજવા માટે તમારે અત્યંત સંવેદનશીલ હોવું પડે, અને સંવેદનશીલ માણસ દુનિયાના દરેક દુઃખને પોતાનું માનીને બેસે છે. લેખક અહીં એવા લોકોને 'નસીબદાર' કહે છે જેઓ જીવનને સપાટી પર જીવે છે. જેમને ગઝલના છંદ કે મિસરામાં રહેલી પીડા સ્પર્શી શકતી નથી, તેઓ રાત્રે શાંતિથી ઊંઘી શકે છે. તેમના માટે શબ્દો માત્ર શબ્દો છે, કોઈની તૂટેલી આશાના ટુકડા નથી.

ગઝલ માત્ર શબ્દોની ગોઠવણી નથી. ગઝલ એ અધૂરી મુલાકાતો, રાતોના ઉજાગરા અને દબાયેલી ચીસોનો દસ્તાવેજ છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ ગઝલના શેર પર 'વાહ-વાહ' કરે છે, ત્યારે એનો અર્થ એ છે કે શાયરે જે પીડા અનુભવી છે, એવી જ કોઈ પીડા આ શ્રોતાએ પણ અનુભવી છે. જે લોકો શાયરી સમજી શકતા નથી, એનો અર્થ એ છે કે તેમના જીવનમાં હજુ સુધી એવી કોઈ મોટી ઠોકર નથી વાગી જે તેમને શબ્દોની પાછળનું મૌન સમજાવી શકે. એટલે જ તેઓ 'નસીબદાર' છે, કારણ કે તેમનું હૃદય હજુ અકબંધ છે.

એક જૂની કહેવત છે, "Ignorance is bliss" (અજ્ઞાનતા પરમ સુખ છે). જે માણસ દરિયાની ઊંડાઈ નથી જાણતો, એ કાંઠે બેસીને લહેરોથી રમી શકે છે. પણ જે ઊંડાઈ જાણે છે, એને હંમેશા ડૂબવાનો ભય અને ભરતીનો શોર સંભળાય છે. શાયરી સમજવી એટલે દુનિયાના જૂઠાણાં, સંબંધોની સ્વાર્થવૃત્તિ અને સમયની ક્રૂરતાને ઓળખી લેવી. જે આ બધું નથી સમજવી શકતા, તેઓ ભોળા છે, માસૂમ છે અને એટલે જ સુખી છે.

જિગરશાયરનું એક જાણીતું વાક્ય છે: "Laughter is often the final stage of grief for a mistake." જીવનની ભૂલોમાંથી જ્યારે માણસ શીખે છે, ત્યારે તે હસે છે. પણ એ હાસ્ય સુધી પહોંચતા પહેલા જે ગઝલ અને શાયરીનો તબક્કો આવે છે, તે અત્યંત ભારે હોય છે. જે લોકો આ તબક્કાથી અજાણ છે, તેમની પાસે દુનિયાની સૌથી કિંમતી વસ્તુ છે - 'નિરાંત'.

જો તમે આ શેર વાંચીને ગંભીર થઈ ગયા હોવ, તો સમજી લેજો કે તમે એ 'નસીબદાર' લોકોમાં નથી. તમે એ 'પસંદ કરાયેલા' લોકોમાં છો જેમને કુદરતે સંવેદના આપી છે. ગઝલ સમજવી એ હૃદયનું કામ છે, મગજનું નહીં. અને જેનું હૃદય જીવતું હોય, એને જખમ તો લાગવાના જ. કદાચ શાયરી ન સમજવી એ ઈશ્વરની કૃપા છે, પણ શાયરી સમજી શકવી એ મનુષ્ય હોવાની સાબિતી છે.

લેખક: @jigarshayar