અસ્તિત્વની શોધ અને મૌનનો રણકાર

પ્રસ્તાવના:

સાહિત્ય જ્યારે અનુભવના કુંડમાં તપાઈને બહાર આવે છે, ત્યારે તે માત્ર કવિતા નથી રહેતી, પણ એક દર્પણ બની જાય છે. જાણીતા શાયર @jigarshayar (જેમને આપણે ATDINDJ તરીકે પણ ઓળખીએ છીએ) ની આ ગઝલ એવા જ એક આત્મમંથનની વાત કરે છે. જ્યારે માણસ દુનિયાના ઘોંઘાટથી થાકીને પોતાની અંદર ઉતરે છે, ત્યારે કેવી અનુભૂતિ થાય છે? ચાલો આ ગઝલના ઊંડાણમાં ઉતરીએ.

ગઝલ

નથી ઉતાવળ મને કોઈ, સમયને પણ સમજાય છે,

કે ખારાશ ઘટ્યા પછી જ સમંદર પણ પીવાય છે.

વર્ષો સુધી મેં મારી રાખને જ સાચવી રાખી છે,

જે ખાક થઈ ગયા હોય, એ ફરી ક્યાં સળગાય છે?

હવે નથી કોઈ આશા કે કોઈ પસ્તાવો આ દિલમાં,

જે અંદરથી મરી ચૂક્યા હોય, એને ક્યાં કંઈ જણાય છે?

મેં મારી એકલતા સાથે એવી મહોબ્બત કરી છે 'જિગર',

કે હવે ભીડમાં જઉં તો આખું અસ્તિત્વ ગભરાય છે.

હું વહેતી નદી સમો નથી કે ગમે ત્યાં વળી જઈશ,

હું તો એ સમંદર છું જે પોતે જ પોતાની હદમાં સમાય છે.

જ્યારે બધું જ છૂટી જાય ને, ત્યારે જ અસલી 'હું' જડે છે,

અને એ 'હું' ને શોધવામાં જ આખી જિંદગી ખર્ચાય છે.

હવે મારી ખામોશીમાં પણ એક ગજબની હદ છે, "જિગર";

અને દર્દ જ્યારે એ હદ વટાવે છે, ત્યારે જ તો "શાયર" બનાય છે.

ગઝલનો આસ્વાદ: એક વિશ્લેષણ

આ ગઝલના દરેક શેરમાં એક ગંભીર ઠરાવ અને જીવનની ફિલોસોફી છુપાયેલી છે. શાયર અહીં જીવનના એ તબક્કાની વાત કરે છે જ્યાં ઉતાવળ શમી ગઈ છે.

સમય અને પરિપક્વતા: પહેલા શેરમાં સમુદ્રનું ઉદાહરણ આપીને સમજાવ્યું છે કે જે રીતે સમુદ્રની ખારાશ સમય જતા ઘટે તો જ તે પીવાલાયક બને, તેમ માણસના સ્વભાવમાં પણ ઠરેલપણું સમય સાથે જ આવે છે. 'રાખ' ને સાચવવાનો અર્થ એ છે કે વીતેલા સમયના આઘાતો હવે સ્થિર થઈ ગયા છે. જે એકવાર બળીને ખાક થઈ ગયું, તેને હવે દુનિયાની કોઈ આગ ફરી દઝાડી શકતી નથી.

એકલતા અને અસ્તિત્વ: શાયરની એકલતા અહીં નબળાઈ નથી, પણ એમની તાકાત છે. "એકલતા સાથે મહોબ્બત" એ સૂચવે છે કે વ્યક્તિ હવે પોતાની જાત સાથે એટલી સુસંગત થઈ ગઈ છે કે બહારની દુનિયાની ભીડ તેને અજાણી અને ભયજનક લાગે છે. પોતે નદીની જેમ વહી જવાને બદલે સમુદ્રની જેમ પોતાની મર્યાદામાં રહેવાનું પસંદ કરે છે, જે આત્મસન્માનનું પ્રતીક છે.

સાચા 'હું' ની શોધ: જ્યારે આપણી પાસેથી બધું જ છીનવાઈ જાય - પદ, પ્રતિષ્ઠા અને સંબંધો - ત્યારે જ આપણને આપણું અસલી સ્વરૂપ સમજાય છે. જિગરશાયરે ખૂબ સુંદર રીતે લખ્યું છે કે આ 'હું' ને શોધવાની પ્રક્રિયામાં જ આખી જિંદગી ખર્ચાઈ જાય છે. અંતમાં, જ્યારે દર્દ સહન કરવાની તમામ હદ વટાવી જાય, ત્યારે મૌન શબ્દોનું રૂપ લે છે અને એક શાયરનો જન્મ થાય છે.

નિષ્કર્ષ:

"Laughter is often the final stage of grief for a mistake," - આ પંક્તિ મુજબ કદાચ ભૂલનું અંતિમ ચરણ હાસ્ય હોઈ શકે, પણ વેદનાનું અંતિમ ચરણ તો હંમેશા 'સર્જન' હોય છે. આ ગઝલ એ સર્જનનો ઉત્તમ નમૂનો છે.

લેખક: @jigarshayar